dolly

david b. resnik

23 şubat 1997'de iskoçyalı bilim adamları, yetişkin hücrelerden "dolly" adlı bir koyunu klonladıklarını açıkladıklarında halktan feryatlar yükselmişti. kuzu haziran 1996'da doğmuştu; ancak bilim adamları, dolly'nin gelişimini izledikleri altı ay boyunca bu bilgiyi gizli tutmuşlar ve nature dergisinin bulgularını değerlendirmesini beklemişlerdi. ilk defa yetişkin memeli hücrelerinden yaşayabilir memeli bir döl elde edilebilmişti.

edinburgh'taki roslin institute'da bir embriyolojist olan ian wilmut ve meslektaşları, laboratuvarda dişi bir koyunun memesinden hücreler aldılar; bu hücrelerin çekirdeklerini çıkartıp bunları elektrik akımıyla çekirdeği alınmış koyun yumurtalarıyla birleştirdiler. daha sonra, gelişmeleri için bu yumurtaları koyun rahimlerine yerleştirdiler. bu yöntemle elde edilen 227 embriyodan sadece 19'u yaşayabilmiş ve bunlardan sadece 1'i doğmuştu.

bu şaşırtıcı bildiriden kısa bir süre sonra, oregon'daki bilim adamları, embriyo hücrelerinden rhesus maymunlarını başarılı bir biçimde klonladıklarını açıkladılar.

hayvanların klonlanmasının tarım, eczacılık ve biyoteknoloji endüstrilerinde önemli uygulamaları olabilirdi. eğer bu klonlama teknolojisi gen terapi teknikleriyle birleştirilseydi, az yağlı tavuklar, organ bağışında kullanılabilecek domuzlar, çok süt veren inekler ve insan hormonları, vitaminleri veya başka tıbbi önemi olan bileşenleri üretebilecek hayvanlar yaratmada kullanılabilirdi. wilmut bu araştırmayı, koyunu ilaç fabrikasına dönüştürebilecek bir yöntem geliştirmek için sürdürdü. çalışması, koyun sütünden üretilen ilaçlar satmayı planlayan ppl therapeutics plc adlı şirket tarafından desteklendi. medya koyun klonlama haberlerine geniş yer verdi ve "dolly" dergi kapakları ve internette manşet oldu.

pek çok kişi bu araştırmayı şaşırtıcı ve korkutucu buldu; çünkü araştırma yetişkin bir insanı klonlamanın yollarını açıyordu. time/cnn'in 1005 yetişkinle abd'de yaptığı ankette, bu yetişkinlerin %93'ünün insan klonlamanın kötü bir fikir olduğunu düşündükleri ortaya çıkarken, bu anket grubunun %66'sı hayvan klonlamanın bile iyi bir fikir olmadığı kanaatindeydi.

kısa bir süre sonra devlet görevlileri habere tepki gösterdiler. başkan clinton, federal bir biyoetik komisyonunun, klonlamanın hukuki ve etik sonuçlarını değerlendirmesini istedi ve insan klonlama araştırmalarını destekleyebilecek federal fonları yasakladı. clinton'ın verdiği bu emirde klonlamanın insan hayatının eşsizliğini ve kutsallığını tehdit ettiği ve insanlığı gerek ahlaki gerek dini önemli sorularla karşı karşıya bıraktığı ifade edildi. başkan clinton, memelileri klonlamanın pek çok özel şirketin ilgisini çekeceğini biliyor; yine de şirketleri, insan klonlama araştırmalarının bir süre için ertelenmesine seyirci kalmaya davet ediyordu.

ingiltere gibi ülkelerde insan klonlama yasal değildir. abd'de insan klonlama şimdilik yasalara aykırı değilse de, yeni yasalar yürürlüğe konmayı beklemektedir. ingiltere hükümeti, iskoçya'da verilen bir demeçte, tarım bakanlığı'nın wilmut'un klonlama araştırmasına destek vermeyeceğini ilan etti. wilmut'a verilmesi planlanan 411.000 dolar nisan 1997'de yarıya düşürüldü, nisan 1998'de ise tamamen kesildi.

klonlama pek çok soruyu gündeme getiriyor: bu araştırmanın ne gibi sosyal ve biyolojik sonuçları olacaktır? insanların klonlanması, insan hayatının eşsizliğini, kutsallığını ve onurunu tehdit ediyor mu? insan veya hayvan klonlama araştırmaları durdurulmalı mı? bilim adamları, etik ve sosyal sonuçları dikkate alınmamış bir araştırmayı sürdürmeli mi? bilimde önemli olan fikir ve ifade özgürlüğünü etik ve politik değerlerle nasıl dengeleyebiliriz? eğer abd hükümeti insan klonlama çalışmalarına fon sağlamazsa, abd'deki araştırmalar özel fonlarla sürdürülebilir mi? araştırmanın dünyada böyle bir yankı yaratmasında, medyanın ve halkın yanlış değerlendirmelerinin -eğer varsa- nasıl bir rolü var?

bilimin zengin kocası

yuval noah harari

teknoloji çağında yaşıyoruz ve çoğumuz bilimle teknolojinin tüm problemlerimizin çözümünü barındırdığına inanıyoruz. tek yapmamız gereken bilim insanlarını ve teknisyenleri rahat bırakmak. böylelikle yeryüzünde cenneti kurabilecekler. ancak bilim, insan faaliyetlerinin geri kalanından daha üstün ahlaki veya ruhani bir ortamda gerçekleşmez. kültürümüzün tüm diğer ögeleri gibi ekonomik, siyasi ve dini çıkarlarla şekillenir.

ayrıca bilim çok pahalı bir iştir. insanların bağışıklık sistemi üzerinde çalışan bir biyoloğa laboratuvar, test tüpleri, kimyasal maddeler ve elektron mikroskopları gerekir. elbette laboratuvar asistanları, elektrikçiler, tesisatçılar ve temizlikçiler de. kredi piyasalarıyla ilgili bir modelleme yapmaya çalışan iktisatçının bilgisayar alması, devasa veri bankaları oluşturması, karmaşık veri işleme programları geliştirmesi gerekir. eski avcı toplayıcıların davranışlarını anlamaya çalışan bir arkeoloğun da uzak yerlere gitmesi, eski kalıntılarda kazı yapması ve fosilleşmiş kemikleri ve eşyaları tarihlemesi gerekir. bunların hepsi para demektir.

geçtiğimiz beş yüz yıl boyunca modern bilim pek çok olağanüstü gelişmeye imza atarken bunu büyük ölçüde devletlerin, şirketlerin, vakıfların ve bireysel bağışçıların bilimsel araştırmalara akıttıkları milyarlarca dolarla başardılar. bu milyarlar evrenin ve dünyanın haritasını çıkarmak ve hayvanlar krallığını belgelemek konusunda galileo galilei, kristof kolomb ve charles darwin'in yaptığından fazlasını başardı. bu dahiler doğmamış olsaydı, muhtemelen onların sezgisel buluşlarını başkaları gerçekleştirecekti. ama eğer gerekli finansal kaynaklar olmasaydı hiçbir entelektüel gelişme bunun yerini dolduramazdı.

örneğin darwin hiç doğmamış olsaydı biz bugün evrim teorisini alfred russel wallace'a, yani doğal seçilim yoluyla evrim fikrini darwin'den bağımsız olarak ve ondan sadece birkaç yıl sonra ortaya atmış adama atfedecektik. ama eğer avrupalı güçler, dünyanın dört bir yanındaki coğrafi, zoolojik ve botanik araştırmaları finanse etmeseydi, ne darwin ne de wallace'ın elinde evrim teorisini geliştirmelerini sağlayacak yeterli ampirik veri olmazdı; hatta muhtemelen böyle bir işe kalkışmazlardı bile.

neden devletlerin ve şirketlerin milyarlarca doları laboratuvarlara ve üniversitelere akmaya başladı? akademik çevrelerde çoğu kişi saf bilime inanacak kadar naiftir. devletlerin ve özel şirketlerin özveriyle, onlara canları hangi bilimsel araştırmayı yapmak istiyorsa onu yapmaları için para verdiklerine inanırlar. ama bilimin finanse edilmesindeki gerçeklik bu değildir.

çoğu bilimsel araştırma finanse edilmektedir; çünkü birileri bu araştırmaların sonucunda ortaya çıkacak birtakım siyasi, ekonomik veya dini şeylere inanmaktadır. örneğin 16. yüzyılda krallar ve bankerler dünyanın etrafını dolaşacak seyahatlere muazzam finansal kaynaklar aktarmışken, çocuk psikolojisiyle ilgili araştırmalar için bir kuruş bile ayırmamıştır. bunun nedeni de kralların ve bankerlerin dünyanın yeni bölgelerinin keşfedilmesi durumunda kendilerinin de yeni topraklar fethedeceği ve yeni ticaret imparatorlukları kuracağı beklentisidir. öte yandan çocuk psikolojisini daha iyi anlamanın kendilerine bir kâr getirmeyeceğinin farkındadırlar.

1940'larda abd ve sovyetler birliği yönetimleri, su altı arkeolojisi yerine nükleer fizik araştırmalarına olağanüstü miktarda para aktarmıştır. bu yönetimler de nükleer fizik araştırmalarının nükleer silahlar geliştirmelerine olanak sağlayacağını, buna karşılık su altı arkeolojisinin savaşları kazanmaya bir etkisinin olmayacağının farkındaydılar. bilim insanları paranın akışını sağlayan siyasi, ekonomik ve dini çıkarların her zaman farkında olmazlar; hatta çoğu bilim insanı aslında sadece saf bir bilimsel merak dürtüsüyle hareket eder. araştırma hedeflerini kendilerinin belirlemesi de çok nadiren gerçekleşir.

her ne kadar siyasi, ekonomik ve dini çıkarlardan arındırılmış saf bilimsel araştırmalar yapılmasını istesek de, bu muhtemelen mümkün olamazdı. öncelikle kaynaklarımız sınırlı. bir milletvekiline ulusal bilim vakfı'na bir araştırma için fazladan bir milyon dolar gerektiğini söylerseniz o da size bu paranın eğitime ayrılmasının veya kendi seçim bölgesindeki mali sıkıntıları olan bir fabrika için vergi indirimi olarak kullanılmasının daha iyi olacağını söyleyerek yeni bir öneri getirir.

sınırlı kaynakları doğru aktarmak için "ne daha önemlidir?" ve "fayda nedir?" gibi soruları cevaplamamız gerekir, bunlar da bilimsel sorular değildir. bilim dünyada neyin var olabileceğini, bir şeylerin nasıl işlediğini ve gelecekte neyin olacağını açıklayabilir. tanım gereği, bilimin gelecekte ne olması gerektiği ile ilgili bir duruşu yoktur. yalnızca dinler ve ideolojiler bu tip soruları cevaplamaya çalışırlar.

şu ikilemi bir düşünün: aynı bölümde çalışan ve aynı mesleki becerilere sahip iki biyoloğun ikisi de ellerindeki araştırma projelerini finanse edecek bir milyon dolarlık bir ödenek için başvuru yapıyorlar. profesör slughorn ineklerin memelerine musallat olan ve süt üretimlerini yüzde 10 azaltan bir hastalığı incelemek, profesör sprout ise ineklerin yavrularından ayrıldıklarında zihinsel olarak acı çekip çekmediğini incelemek istiyor. ödenek miktarının sınırlı olduğunu ve iki projeyi aynı anda finanse etmenin imkansız olduğunu varsayarsak hangi proje desteklenmelidir?

bu sorunun bilimsel bir cevabı yoktur; yalnızca siyasi, ekonomik veya dini cevaplar vardır. günümüz dünyasında slughorn'un ödeneği alma ihtimalinin daha yüksek olduğu çok açıktır. meme hastalıkları büyükbaş hayvanların zihninden daha ilginç olduğundan değil, süt endüstrisi bu araştırmadan fayda sağlayacağı ve hayvan hakları lobisine göre daha ciddi bir siyasi, ekonomik prestije sahip olduğu içindir.

belki ineklerin kutsal kabul edildiği katı bir hindu toplumunda veya herkesin hayvan haklarına çok duyarlı olduğu bir toplumda profesör sprout'un şansı daha fazla olurdu. ama ineklerin hislerine nazaran sütün ticari potansiyelini veya insanların sağlığını önemseyen bir toplumsal düzende yaşadığında, yapacağı en iyi şey proje teklifini bu hassasiyetler doğrultusunda hazırlamaktır. örneğin "depresyon süt üretiminde düşüşe yol açar. eğer süt ineklerinin zihinlerini anlayabilirsek onları daha mutlu edebilir ve bunun sonucunda da süt üretimini yüzde 10 arttıracak psikiyatrik bir ilaç geliştirebiliriz. tahminlerim büyükbaşlara yönelik psikiyatrik ilaçların dünya çapındaki pazar büyüklüğünün 250 milyon dolar olduğunu gösteriyor." yazabilir.

bilim kendi önceliklerini dikte etme şansına sahip değildir. ayrıca keşifleriyle ne yapılacağını da belirleyemez. örneğin tamamen saf bilimsel açıdan, genetikle ilgili giderek artan bilgilerle ne yapmamız gerektiği net değildir. bu bilgiyi kanseri yenmek için mi kullanmalıyız, genetik olarak modifiye edilmiş bir süper insan ırkı mı yaratmalıyız; yoksa dev memeli süt inekleri mi tasarlamalıyız? çok açıktır ki liberal, komünist veya nazi yönetimleri ya da kapitalist bir şirket, aynı bilimsel keşfi tamamen farklı amaçlar için kullanacaktır ve bunlardan biri yerine diğerine kaynak aktarırken herhangi bilimsel bir gerekçeleri olmayacaktır.

kısacası, bilimsel araştırma ancak din veya bir ideolojiyle ittifak halinde büyüyüp gelişir. ideoloji araştırmanın maliyetini haklı gösterir. bunun karşılığında da bilimsel araştırma gündemini etkileyerek keşiflerle ne yapılacağına karar verir. dolayısıyla insanlığın nasıl muhtemel başka hedefler yerine, alamogordo veya ay'a vardığını anlamak için fizikçilerin, biyologların ve sosyologların çalışmalarını incelemek yeterli değildir. aynı zamanda fiziği, biyolojiyi ve sosyolojiyi etkileyerek bazı çalışmaların önünü keserken bazılarını da teşvik eden ideolojik, siyasi ve ekonomik güçleri de -emperyalizm ve kapitalizm gibi- hesaba katmak gerekir.

okumak

orhan pamuk

iyi bir kitap bize bütün dünyayı hatırlatan bir şeydir.

insanın hayatı, kitaplarından daha değerlidir. ama hayata anlam ve değer veren şey bu kitaplardır.

inanabildiğim sıkı, yoğun, derin bir roman parçası beni her şeyden daha çok mutlu eder ve hayata bağlar.

kitapları kapaklarına bakarak alan okurlara ve bu okurlar için yazılmış kitapları küçümsemeyen eleştirmenlere daha çok ihtiyacımız var.

ait olmak istediğim dünya tabii ki hayal gücünün dünyasıdır. resme ve yazıya beni bağlayan şey şu sıkıcı, boğucu ve umut kırıcı bildik tanıdık dünyadan daha derin, daha karmaşık ve daha zengin bir ikinci dünyaya sığınma isteğidir.

roman okumanın asıl zevki, dünyayı dışarıdan değil, içeriden, o dünyada yaşayan kahramanların gözünden görebilmekle başlar.

ne tuhaf okurlarsınız siz, ne tuhaf ülke burası.

vera

charles bukowski

bazı testler yaptırmak için doktora gitmiştim. üç kez kan alınması gerekiyordu. ikincisi birincisinden on dakika, üçüncüsü ikincisinden on beş dakika sonra. ikinci kan alınmış, aradaki on beş dakikayı doldurmak için sokağa çıkmış yürüyordum. yürürken karşı kaldırımdaki otobüs durağında oturan kadın dikkatimi çekti.

milyonlarca kadının içinden biri çıkar ve içinizde uykuya yatmış ne varsa canlandırır. yapılarında bir uyum vardır, giydikleri elbisedir bazen sizi çeken ya da kendilerine özgü bir hava.

parlak sarı bir elbise vardı üstünde, bacak bacak üstüne atmıştı. ayak bilekleri ince ama bacakları dolgun, kalçalı bir kadındı. yüzünde sizi oyun oynamaya davet eden bir şey vardı. gizlice size gülüyormuş gibi.

trafik lambasına yürüyüp karşıya geçtim. otobüs durağına doğru yürüdüm. kendime hakim olamıyordum. yanına vardığımda kalktı ve yürümeye başladı. kalçaları aklımı başımdan almıştı. topuk seslerini dinleyerek ardından yürürken onu gözlerimle yiyordum.

neyin var? diye geçirdim içimden. kendine hakim olamıyorsun. umrumda bile değil, dedi içimde bir ses.

postanenin önüne gelince içeri girdi. ben de peşinden. dört beş kişilik bir sıra vardı. ılık ve hoş bir akşamüstüydü. insanlar düşte gibiydi. ben kesinlikle düşteydim. ondan beş santim uzaktayım, diye geçirdim içimden, ona dokunabilirim.

yedi dolar seksen beş sentlik para havalesi yaptırdı. sesini dinledim. sesi bile özel bir şehvet makinesinden gelir gibiydi. dışarı çıktı. hiç işime yaramayacak bir düzine posta kartı alıp telaşla dışarı fırladım. otobüs durağındaydı ve otobüs durağa yanaşmak üzereydi. son anda otobüse atlayıp yanındaki boş koltuğa oturdum. uzun süre yol aldık. onu takip ettiğimin farkındaydı mutlaka; ama rahatsız olmuş görünmüyordu.

altı-yedi kilometre yol aldık. aniden ayağa fırlayıp düğmeye bastı. ayak uçlarında yükseldiğinde daracık elbisesi yukarı çıktı. tanrım, dayanılır gibi değildi! o ön kapıdan indi, ben arka. ilk köşeden döndü, ben de peşinden. bir kez olsun arkasına bakmamıştı.

blok apartmanlardan oluşmuş bir semtti. izledikçe daha çekici buluyordum onu. böyle kadınların sokakta yürümeleri yasaklanmalı. sonra "hudson arms" adında bir binaya girdi. o asansörü beklerken ben dışarda durdum. asansöre girdiğini gördüm, asansörün kapısı kapanır kapanmaz binaya girdim. asansör kapısının önünde durup bekledim, kapının açıldığını ve asansörden çıktığını duydum. asansörün çağrı düğmesine bastım, saymaya başladım. bir, iki, üç, dört, beş, altı..

asansör geldiğinde on sekize kadar saymıştım. asansöre girip en üst düğmeye bastım, dördüncü kat. saymaya başladım. dördüncü kata geldiğimde yirmi dörde kadar saymıştım. üçüncü katta bir yerlerde olmalıydı. üçüncü kat düğmesine bastım. altı saniye. sonra asansörden çıktım. bir sürü daire vardı. ilk dairede bulacak kadar şanslı olmadığıma karar verip ikinci dairenin kapısını çaldım. kel kafalı bir adam açtı kapıyı. üstünde fanila vardı, pantolon askısı kullanıyordu.

"concord hayat sigorta şirketi'nden geliyorum. sigortanız yeterli mi?" "git!" dedi kel ve kapıyı kapattı.

yan kapıyı çaldım. kırk sekiz yaşlarında, yüzü kırışmış, şişman bir kadın açtı kapıyı. "içeri girin lütfen." dedi. girdim. "oğlum ve ben açız." dedi. "kocam iki yıl önce sokak ortasında düşüp öldü. durup dururken. ayda doksan dolarla geçinemiyoruz. oğlum aç. oğluma bir yumurta alacak kadar para verebilir misiniz?"

süzdüm kadını. oğlan odanın ortasında durmuş sırıtıyordu. on iki yaşlarında, irice ve biraz eblehti. sırıtıp duruyordu. kadına bir dolar verdim. "sağ olun, bayım, sağ olun!"

kollarını boynuma dolayıp beni öptü. ağzının içi ıslak ve yumuşaktı. dilini ağzıma soktu. kusacak gibi oldum. dolgun ve tükürüklüydü dili. memeleri çok iri ve yumuşaktı. kollarından kurtuldum.

"kendinizi çok yalnız hissettiğiniz olmaz mı? bir kadına ihtiyacınız yok mu? iyi ve temiz bir kadınım ben, gerçekten. benden hastalık filan kapmazsınız."

"gitmem gerek." dedim, kendimi dışarı attım.

üç kapı daha denedim, olmadı. dördüncüsünde buldum onu. kapı hafif aralıktı. içeri girip kapıyı kapattım. zevkli döşenmişti içerisi. hiç kımıldamadan bana baktı. ne zaman bağıracak, diye geçirdim içimden. sertleşmiştim. üstüne yürüdüm, saçından kavrayıp öptüm. karşı koymaya çalıştı. sarı elbise üstündeydi hâlâ. geri çekilip dört kez tokatladım. tekrar kollarıma aldığımda direnci kırılmıştı. bir süre birlikte sendeledik. elbisesini yakasından göbeğine kadar yırttım, sütyenini parçaladım. inanılmazdı göğüsleri, volkanik. göğüslerini emdim, sonra ağzını öptüm. elbisesini kaldırıp külotunu çıkardı. ayakta aldım onu. işimi bitirince kanepeye fırlattım. açık bacakları ile bana bakıyordu. doymamıştım.

"banyoya git." dedim, "temizlen."

buzdolabını açtım. bir şişe kaliteli şarap buldum. iki bardak alıp şarap koydum. banyodan çıktığında içkisini eline tutuşturdum, kanepeye oturduk.

"adın ne?"

"vera."

"zevk aldın mı?"

"evet. birinin bana zorla sahip olması hoşuma gider. beni takip ettiğini biliyordum. ümitlenmiştim. asansöre bindiğimde gelmeyince cesaretini yitirdiğini düşündüm. daha önce bir kez tecavüze uğradım. güzel bir kadının erkek bulması kolay olmuyor. erkekler erişilmez olduğumuzu düşünüyorlar."

"bu şekilde giyinip sokaklara çıktığında erkeklere işkence ettiğinin farkındasın, değil mi?"

"evet. bir dahaki sefere kemerini kullanmanı istiyorum."

"kemerimi mi?"

"evet. kıçımı, kalçalarımı, bacaklarımı kırbaçlamanı istiyorum. canımı yak, sonra da bana sahip ol. bana tecavüz edeceğini söyle."

"tamam. canını yakacağım. sana tecavüz edeceğim."

saçından kavrayıp vahşice öptüm, dudaklarını çiğnedim.

"düz beni!" dedi, "düz beni!"

"dur" dedim, "biraz dinlenmem gerek."

fermuarımı indirip kamışımı eline aldı.

"ne kadar güzel. mor, kavisli."

ağzına aldı. işi biliyordu.

"aman allahım!" diye inledim.

teslim olmuştum. altı-yedi dakika dayanabildim, sonra iliğimi emdi.

"bak" dedim, "bu geceyi burada geçireceğim anlaşılan. gücümü toparlamam gerek. ben duş yaparken bana yiyecek bir şeyler hazırla."

"olur." dedi.

banyoya girip kapıyı çektim, sıcak suyu açtım, giysilerimi çıkarıp astım.
duşumu yaptım, üstüme bir havlu sarıp banyodan çıktım. aynı anda kapı açıldı, odaya iki polis daldı.

"bu orospu çocuğu bana tecavüz etti!" dedi polislere.

"bir dakika" dedim.

"giyin ahbap" dedi polislerden iri yarı olan.

"bir şaka mı bu, vera?"

"hayır, bana tecavüz ettin! beni oral seks yapmaya zorladın!"

"giyin ahbap" dedi iri polis, "bir daha söyletme!"

banyoya girip giyinmeye başladım. dışarı çıkar çıkmaz kelepçeyi geçirdiler.

"ırz düşmanı!" dedi vera.

asansöre binip aşağı indik. lobiden geçerken herkes bana baktı. vera dairesinde kalmıştı. polisler kaba kuvvet kullanarak arka koltuğa oturttular beni.

"değer mi, arkadaş?" dedi iri polis, "bir kadın için hayatını mahvediyorsun, değer mi?"

"tam da tecavüz sayılmaz." dedim.

"genellikle öyledir."

"evet" dedim. "haklısın galiba."

beni tutuklayıp hücreye tıktılar. bir kadının sözü yeterliydi. adalet bu muydu? sonra düşündüm. bu kadına tecavüz etmiş miydim, etmemiş miydim? bilemiyordum. sonra uyumuşum. sabah greyfurt, çorba, ekmek ve kahve verdiler. greyfurt? klas bir yere düşmüştüm!

hücremde on beş dakika kadar geçirmiştim ki kapı açıldı.

"şanslısın, bukowski, kadın davacı olmuyor."

"harika! harika!"

"adımını dikkatli at."

"tabii, tabii!"

pılımı pırtımı alıp dışarı çıktım. otobüse bindim, otobüs değiştirdim, apartmanın yakınında bir yerde indim. bir süre sonra apartmanın kapısının önündeydim. ne yapacağıma karar veremiyordum. yirmi beş dakika durdum orada. günlerden cumartesiydi. evde olmalıydı. içeri girdim, asansöre bindim, üçüncü kat düğmesine bastım. üçüncü katta asansörden indim ve kapıyı çaldım. evdeydi. içeri daldım.

"oğlun için bir dolar getirdim." dedim.

aldı.

"teşekkür ederim! teşekkür ederim!"

ağzını ağzıma dayadı. ıslak bir elektrik süpürgesinden farksızdı. tükürüklü dilini ağzıma soktu. emdim. elbisesini kaldırdım. iri, kocaman bir göt. bol göt. sol tarafında küçük bir deliği olan kocaman beyaz bir don. boy aynasının karşısındaydık. götünü kavrayıp ağzımı ağzına bastırdım. dillerimiz iki çıngıraklı yılan gibi oynaştılar. sertleşmiştim.

eblek oğlan odanın ortasında durmuş bize sırıtıyordu.

kehanet

haruki murakami

kehanet, karanlık bir su gibi, hep oradadır.

bir düzenek gibi içinde bir yerlerde gömülüdür.

normalde bilinmeyen bir yerde sinsi sinsi gizlenir. fakat bir an gelir, sessizce çağlayarak hücrelerini birer birer dondurur; sen o zalim, taşkın suyun ortasında debelenip durursun. tavana yakın havalandırma açıklığına tırnaklarınla tutunur, dışarının taze havasını içine çekmek istersin. ancak gelen hava kupkurudur, sıcaklığıyla boğazını yakar. su ve susuzluk, soğuk ve sıcak gibi birbirine ters unsurlar, aynı anda üzerine karabasan gibi çullanır.

dünyada bu kadar çok boş yer olduğu halde, var olabileceğin, sana fazlasıyla yetecek ufacık bir yer bile bulamazsın. sesleri aradığında, karşına çıkan sessizlik olur. sessizliği arzuladığındaysa durmak bilmeyen kehanet başlar. o ses, zamanı geldikçe, senin kafanın içindeki gizli düğmesine basar.

yüreğin, uzun yağmurlarla taşan ırmaklara döner. yeryüzündeki tüm işaretler o selin altında kalmış, karanlık bir yerlere sürüklenmiştir. yağmursa, o taşan ırmağın üzerine yağmaya devam eder. böylesi sel manzaralarını televizyon haberlerinde her görüşünde aklına geliverir. "evet, aynen böyle, benim yüreğim de böyle işte." dersin.

karşılıksız aşk

gregory dart

herkes hayatının bir başarı hikâyesinden -kendisine devamlı olarak anlatmak zorunda hissettiği masallardan- çok daha fazla bir şey olduğunu bilir. asıl problem yenilgilerimize sadık kalmanın çok zor olması. karşılıksız aşklar bunu kanıtlayan iyi örneklerdir. yaşanan, müthiş ihtiraslı ve ateşli bir duygu olabilir ama yine de karşılıksız aşk hatırlandığında, genel eğilim, olaya bir cins tarihsel ironiyle bakmak ve onu geçmişin absürt kostümlü dramlarından birinin parçası olarak değerlendirip reddetmektir. bu aşklar roma'nın panoramasının içinden geçip giden yıkık su kemerlerine benzer: zamanımızın duygusal coğrafyasıyla bağdaştırmak neredeyse imkansızdır onları.

theo'ya mektuplar

vincent van gogh

duygu birliğinin yeniden doğduğu yerde yaşam yeniden başlar.

yaşam yalnızca bir ekme dönemidir, hasat mevsimi yoktur burada.

kitaba karşı hemen hemen karşı konulmaz bir tutkum var. hiç durmadan okumak, öğrenmek, kendi kendimi yetiştirmek peynir ekmek kadar kesin bir gereksinim benim için.

insan okumayı öğrenmek zorunda; tıpkı görmeyi, yaşamayı öğrenmek zorunda olduğu gibi.

"her devinimde bir yarar vardır."

"dünya ve dünyanın ihtirasları geçicidir." (incil)

aydınlığı, özgürlüğü ara. yaşamın kötülükleri üstüne fazla derinden kafa yorma.

"ben dünyanın ışığıyım. beni izleyen kişi karanlıklarda yürümeyecek, yaşam ışığına kavuşacaktır." (incil)

theo van gogh: bazen yaşamın içinden nasıl çıkacağımı bilemiyorum.

ilkbahar, taze, körpe yeşil mısır yaprakları ve pembe elma çiçekleridir.
güz, sarı yapraklarla menekşemsi tonların birbirine karşıtlığıdır.
kış, beyaz kar üstüne çizilmiş siyah siluetlerdir.

"kışları soğuktan çektiğim acıyı ancak kış mısırları çekebilir."

thomas carlyle: hayatta yapacağı işi bulmuş olan kişi tanrı'nın inayetine kavuşmuştur.

gelecek her zaman insanın beklediğinden değişiktir, onun için hiçbir zaman emin olamazsın hiçbir şeyden.

"bir işin iyi yapılmasını istiyorsan kendin yapacaksın." (ingiliz deyişi)

ne kadar çok etkinlik gösterirsek o kadar iyi. başarısız bir şey yapmayı, boş oturup hiçbir iş yapmamaya yeğlerim.

"doğru olan ne varsa, dürüst olan ne varsa, haklı olan ne varsa, saf olan ne varsa, güzel olan ne varsa ve erdem varsa ve övgü varsa, bunlar üstünde düşün." (incil)

beşikteki bir çocuğun gözlerinde, onu uzun süre seyredersen eğer, sonsuzluğu görürsün.

alphonse daudet: üne ulaşmak, keyifle puro içerken, puronun yanan ucunu ağzınıza sokmak gibi bir şeydir.

dolayısıyla, kolera, böbrek taşları, verem, kanser gibi şeyler göksel ulaşım araçlarıdır gibi geliyor bana. vapur, otobüs, tren türünden yeryüzü ulaşım araçları gibi. yaşlılık yüzünden sessizce ölmek, oraya yürüyerek gitmek gibi bir şey.

şimdi yatacağım artık, saat çok geç oldu. sana iyi geceler ve iyi şanslar diliyorum. ellerini sıkarım. vincent.

yaz sonu

murathan mungan

solgun yollardan geçtim, bakışımlı mevsimlerden

ikindi yağmurlarını bekleyen

yaz sonu hüzünlerinden

gün günden puslu pencerelere benzeyen gözlerim

geçti her çağın bitki örtüsünden

oysa şimdi içimin yıkanmış taşlığından

bakarken dünyaya

yangınlarla bayındır kentler gibiyim

çiçek adlarını ezberlemekten geldim

eski şarkıları, sarhoşların ve suçluların

unuttuklarını hatırlamaktan

uzun uzak yolları tarif etmekten

haydutluktan ve melankoliden

giderken ya da dönerken atlanan eşiklerden

duyarlığın gece mekteplerinden geldim

bütünlemeli çocuklarla geçti

gençliğimin rüzgâra verdiğim yılları

dokunmaların ve içdökmelerin vaktinden geldim

klinik

jodi picoult

kliniğe ilk kez sperm örneği bırakmam gerektiğinde, hemşire bekleme odasına girip adımı söylemişti. ayağa kalkarken aklımdan tek şey geçiyordu: "buradaki herkes şimdi ne yapacağımı biliyor."

zoe'yle bana verilen dokümanlarda eşin 'örnek toplama' işlerine yardımcı olabileceği yazıyordu ama bir klinikte boşalmaktan daha tuhaf bir şey varsa o da doktorlar, hemşireler ve hastalar kapının hemen dışındayken yanımda karımın olmasıydı. hemşire beni koridorun sonuna götürdü ve kahverengi bir kese kağıdı vererek, "al bakalım." dedi. "talimatı mutlaka oku."

zoe bana kahvaltıda, "o kadar kötü değil, pee-wee's playhouse'un setini ziyaret ediyormuşsun gibi düşün." demişti.

zoe günde iki kere iğne olurken, sürekli olarak pelvis muayenesine girerken ve aşırı hormon aldığı için sokakta karşıdan karşıya geçmek kadar basit bir hareket yaptığında bile gözyaşlarına boğulurken benim şikayet etmeye hakkım var mıydı? onunkilerle karşılaştırdığınız zaman bu, çocuk oyuncağıydı.

oda dondurucu derecede soğuktu. dekorasyon, üstüne çarşaf serilmiş bir kanepe, televizyon ve video, lavabo ve sehpadan ibaretti. birkaç video kaset vardı: çizmeli pipi, mest side story... playboy ve hustler dergilerinin çeşitli sayılarıyla birlikte oraya koyulma nedenini anlamadığım bir de good housekeeping dergisi vardı. sağdaki duvarda zuladan uyuşturucu satıldığı hissi veren küçük bir pencere vardı; herhalde işim bitince örneği oraya bırakacaktım. hemşire odadan çıkınca kapıyı sürgüledim, emin olmak için kapının kolunu yokladım.

kese kağıdını açtım. örnek kabı çok büyüktü. neredeyse kova boyutunda. benden ne bekliyorlardı?

ya yanlışlıkla devrilir ve dökülürse?

dergilerden birinin sayfalarını çevirmeye başladım. bunu en son 15 yaşındayken yapmış, gazete büfesinden playboy dergisinin aralık sayısını çalmıştım. ne kadar yüksek sesle soluk aldığımı fark ettim. belki bu normal değildi. belki de kalp krizi geçirdiğim falan anlamına geliyordu. ya da belki o işi bir an önce yapıp oradan kurtulmalıydım.

televizyonu açtım. önceden koyulmuş video oynuyordu. bir an seyrettim, sonra kapının diğer tarafında örneği bekleyen kişinin dinleyip dinlemediğini merak ettim.

çok uzun sürüyordu.

sonunda gözlerimi kapattım ve hayalimde zoe'yi canlandırdım.

aile kurmaktan bahsetmeye başlamadan önceki zoe'yi. white dağları'nın eteklerinde kamp kurmaya gittiğimiz ve uyandığımda onu çırılçıplak flüt çalarken bulduğum zamanki zoe'yi.

tamam. kabın içindeki örneğe baktım. hamile kalamamasına şaşmamak gerekiyordu; en azından hacim açısından fazla bir şey yoktu. etiketin üstüne adımı ve saati yazdım, örneği küçük pencerenin içindeki çıkıntıya koydum. örneğin hazır olduğunu teknisyene haber vermek için kapıyı vurmalı mıydım, yoksa seslenmem ya da başka bir şey mi yapmam gerekiyordu?

nasılsa bir şekilde anlayacaklarına karar verip ellerimi yıkadım ve koridora çıkıp hızla yürümeye başladım. danışmadaki kız, ben çıkarken gülümseyerek "geldiğiniz için teşekkür ederiz." dedi.

ciddi olamazdı. o cümlenin kliniklerde kullanılmasının yasaklanması gerekmiyor muydu?

arabama doğru yürürken danışmadaki kızın sözlerini zoe'ye nasıl anlatacağımı, nasıl güleceğimizi düşünmeye başlamıştım bile.

adalet

ernesto sabato

eğer, himalaya'ya çıkan bir adamla yemek yiyorsan, çatalı tutuşunu yeterince gözlemleyince onu eşitin ya da üstünün sayma eğilimine kapılırsın; bu yargıya varmak için ileri sürülenin himalaya'ya çıkış olduğunu, yemek yiyiş tarzı olmadığını unutarak. bu cinsten küstahlığı binlerce kez affetmen gerekecek.

gerçek adaleti, yalnızca alçak gönüllülük ve duyarlılık, açıklık ve cömert bir anlayışla donanmış istisnai varlıklardan görebilirsin. şu kıskanç sainte-beuve, o stendhal soytarısının asla büyük bir eser yazamayacağını iddia ettiğinde balzac aksini söyledi. ama bu doğal: balzac insanlık komedyası'nı yazmıştı ve öbür beyefendiyse adını hatırlamadığım bir romancık. saint-beuve'a benzeyenler brahms'a güldü. oysa schumann, muhteşem schumann, bahtsız schumann, çağın müzisyeninin doğmakta olduğunu iddia etti.

paradoksal görünse de, hayranlık duymak için büyüklük gerekir. işte bunun içindir ki bir yaratıcının çağdaşları tarafından tanınması durumu pek gerçekleşmez: neredeyse hep bir sonraki kuşak ya da en azından bir tür çağdaş sonraki kuşak, yani yabancı olan, uzaklarda olan, onun giyim kuşamını görmeyen okurlar tarafından tanınır. bu stendhal ve cervantes'in bile başına geldiyse, evinin yakınlarında yaşayan sıradan bir tanıdığın dedikleri yüzünden nasıl yılgınlığa düşebilirsin? proust'un ilk cildi çıktığında (andre gide elyazmalarını çöpten çıkardıktan sonra), henri ghéon adında biri, bu yazarın "bir sanat eserinin tam anlamıyla aksi olan şeyi yapmakta, asla tamamlayıcı ve birleştirici olmayan ek bir tabloda, manzaraların ve ruhların devingenliği konusundaki izlenimlerinin bir envanterini, bilgilerinin dökümünü yapmakta gözükara davrandığını" yazdı. aslında bu kibirli eleştiri, proust dehasının hemen hemen esasıdır. evrensel adalet bankası, brahms'ın, piyano ve orkestra için birinci konçertosunu icra ettiği o ilk gecede hissettiği, hissetmesinin kaçınılmaz olduğu acıyı ne şekilde telafi edebilir ki? hani şu ıslıkladıkları ve yuhaladıkları gecenin acısını? yalnız brahms değil, discépolo'nun tek bir mütevazı şarkısının ardında, ne büyük bir acı, ne büyük bir birikmiş hüzün, ne büyük bir yıkım vardır.

fakat -insanlık durumu ne kadar garip- yalnız ve önemsiz ve başarısız olanlar bu sefil duyguları çekmez. lope, don quijote'un hayatında okuduğu en kötü kitap olduğunu ilan etmemiş miydi? goethe, üçüncü sınıf şairleri (kıskandığı ruhları da, sıralamasında bunların daha altına koyuyordu) överken kendisi kadar önemli şairler konusunda sessiz kalmıyor muydu?

hiç kimse sana geleceği garanti edemez. gelecek kimi zaman üzücüdür: başarısız olursan üzücüdür; çünkü başarısızlık her zaman acı vericidir ve sanatçı söz konusu olduğunda trajik olur; başarırsan da üzücüdür; çünkü başarı bir tür bayağılıktır, bir yanlış anlaşılmalar toplamı, devamlı bir yıpranmadır; kamuya mal olmuş adam olarak adlandırılan şu pisliğe dönüştüğünde, haklı olarak (haklı mı?) bir delikanlı, (senin başlangıçta olduğun gibi biri) suratına tükürebilir. bu haksızlığa da tahammül etmek, çalışıp çabalamak, domuz ahırında çalışan bir heykeltıraş gibi eserini üretmeyi sürdürmek zorunda kalacaksın. pavese'yi oku:
"içini kendi kendine tümüyle dökmüş olmak.. çünkü yalnızca kendi hakkında bildiğini boşaltmadın; aynı zamanda kuşkularını ve tahminlerini de, yani ürpertilerini, hayallerini, bilinçsiz hayatını da boşalttın. ve bunu, katlanılan bir çaba ve gerilimle, ihtiyat ve ürpertiyle, buluşlar ve başarısızlıklarla yapmış olmak. bütün hayat bu noktada yoğunlaşacak şekilde yapmış olmak ve bunu insani bir işaret, bir söz, bir mevcudiyeti buyur etmiyor, yüreklendirmiyor gibi yapmış olduğunu kabul etmek. ve soğuktan ölmek, çölde kendi kendine konuşmak, bir ölü gibi gece gündüz yalnız kalmak."

ama tabi, birden o sözü işiteceksin -şu anda, bulunduğu yerden pavese'nin bizimkini işittiği gibi- öbür adadan senin haykırışlarını işiten bir varlığın, senin hareketlerini anlayacak, senin şifreni çözebilecek birinin arzulanan varlığını, beklenen işaretini duyacaksın. işte böylece devam etmek için gücün olacak, bir an için domuzların homurtusunu duymayacaksın. geçici bir an da olsa, sonsuzluğu hissedeceksin.

kim bilir ne zaman, hayal kırıklığının hangi anında brahms, birinci senfonisinin ilk bölümünde işittiğimiz o melankolik trompetleri çaldırmıştır. cevap geleceğine inancı yoktu belki; çünkü bu esere tekrar dönmek için 13 yıl (on üç yıl!) geçmesi gerekti. umudunu kaybedecek, birisi suratına tükürecek, arkasından güldüklerini duyacak, kaçamaklı müphem bakışların uyarı olduğunu düşünecekti. fakat trompetlerin o çağrısı zamanları aştı ve birden, sen ve ben, karabasanlarla tükenmiş, işitiyoruz onları ve o bahtsıza borçlu olduğumuzdan, onu anladığımızı gösterecek bir işaretle cevap vermemiz gerektiğini anlıyoruz.

üstün insan

konfüçyüs

büyük ve üstün kişilerin düşüncesi evrenseldir, yerel değil.

büyük ve üstün insanın yolu gerçekliktir. yemek onun hedefi olamaz. kıtlık olduğu zaman bile çift sürülebilir. böylece, bilgi ile kazanç elde edilebilir. üstün insan yoksul kalacağı için değil, gerçeği elde edemeyeceği için endişe duyar.

büyük ve üstün insan dünyada bir şeye karşı ne düşkünlük gösterir ne de onu küçümser. o, doğru şeyi izler.

büyük ve üstün insan erdemi, küçük insan ise rahatını düşünür. üstün insan yasalar üstüne kafa yorar, küçük insan ise kendi çıkarına bakar.

üstün insan, söz söylemeden önce uygulamaya geçer. sonra uygulamasına göre konuşur.

iyi ve üstün insanlar dünyayla yadsıyarak, bağlılıktan kaçınarak bağ kurar. bağlantı kurmamalarının yolu başkalarına adil davranmaktan geçer.

işlerin yapılmasında esas madde inceliğe egemen olursa o işte güzellik olmaz. incelik esas maddeye galebe çalarsa o işte derinlik olmaz. fakat incelik ve esas madde birbirine eşit ise o zaman büyük ve üstün insana sahip oluruz.

büyük ve üstün bir insan kuyu içine atılmış olabilir. fakat o, başkalarını oraya göndermez. o, aldatılabilir ama başkalarını tuzağa düşürmez.

büyük ve üstün insan kendini bilgiye verir, ilkelere bağlı kalır ve sınırı aşmaz.

büyük ve üstün insan her zaman memnun ve rahattır. küçük insan ise her zaman üzüntü ve telaş içindedir.

büyük ve üstün insan üç şeye önem verir: dikkatsiz ve düşüncesiz davranışlardan sakınma, yüz ifadesinde içten olma, kaba ve adi sözlerden uzak durma.

o, tehlikeli ülkelere gitmez. karışıklık içinde olan yerlerde bulunmaz. gerçek ilkeler o ülkede egemen olduğu zaman kendini gösterir. bu ilkeler orada yoksa o, kendini gizler.

elo dino

direktör ali bey

yemekten sonra keleğe [sal] yol verdik. yarım saat ileride tepenin birinde bir harabe göründü. kelekçi mehmet'ten sordum. "buna elo dino kalesi" derler. elo dino (alaeddin demek olacak) meşhur bir haydutmuş. bunun bir köşkü de cizre civarında dicle kenarındadır. bu haydut vaktiyle köşkünden dicle'nin öbür yakasına bir zincir gerip gelen geçen kelekleri durdurarak yüküne göre birer baç (haraç) almadıkça salıvermezmiş. hayli vakit uğraşılmışsa da hakkından gelinememiş. nihayet cizre müsellimi (kaymakam veya bucak müdürü) bir keleğe çarşaflı kadın kıyafetinde kırk kadar silahlı adam koyup elo dino'nun köşkü önünden geçirmiş. haydut diğerleri gibi bu keleği de durdurarak baç istediğinde kelekte esir cariyeden başka mal olmadığı ve isterse içlerinden birini seçip alması cevabı verilmiş. birini seçmek için elo dino keleğin içine girince silahlı adamlar tutup bağlamışlar ve diyarbekir'de kazığa vurulmuş. böylece o bölge şerrinden kurtulmuş.

lüzumsuz bir adamın günlüğü

turgenyev

aşk bir hastalıktır ve hastalık kural tanımaz.

anlık duygu boşanımları meyan kökü gibidir; içersiniz, tadı fena değildir; ama sonrasında ağzınızda berbat bir tat bırakır. yalın ve sakin bir biçimde hayat hikâyemi anlatacağım.

yalan en az hakikat kadar yaşamın parçasıdır, belki daha bile fazla.

o zaman ilk aşkın ateşi içindeydim. tanışmamızın üzerinden iki hafta bile geçmemişti. o tutkulu ve yoğun tapınma halinde, tüm ruhunuz masumca ve bilinçsizce sevdiğiniz varlığın her hareketini izlediğinde, ona hiçbir zaman doyamadığınızda, sesini yeterince dinleyemediğinizde, nekahat dönemindeki bir çocuğun görünüşüyle gülümsediğinizde, hayatta azıcık tecrübesi olan biri bile derdinizin ne olduğunu ilk bakışta anlar.

münzevi ve ürkek insanların talihsizliği -gururları onları ürkek yapar- şudur ki, gözlerini dört açmalarına karşın hiçbir şey göremezler ya da gördükleri halde boyalı gözlüklerle bakıyormuşçasına her şeyi yanlış görürler. kendi fikirlerinden ve kendi gözlerinden her seferinde çelme yerler.

bizim gibi bozkırda yaşayan zavallı insanları büyülemek yüksek zümreden gelenler için her zaman kolay olmuştur.

ben aşağı yukarı otuz yıl önce saygın toprak sahiplerinin oğlu olarak doğdum. babamın kumar tutkusu vardı; annem kişilikli bir kadındı, oldukça erdemli bir kadın. yalnız bu kadar mükemmel bir ahlaka sahip ama bu kadar mutsuz bir kadın görmedim. erdemlerinin yükü altında eziliyordu, kendi dahil herkese hayatı zindan ediyordu. elli yıllık yaşamı boyunca bir an olsun dinlenmedi ya da elleri kucağında oturmadı; bir karınca gibi telaş ve koşturmaca içinde didinip durdu -tamamen boşu boşuna; tabii bu, karıncalar için söz konusu değil. huzursuzluk kurdu gece gündüz içini kemirdi. onu sadece bir kez tamamen sakin gördüm, o da tabutunda, ölümünden sonraki gün. ona baktığımda yüzünde yenik bir şaşkınlık ifadesi görüyordum; aralıklı dudakları, sarkık yanakları ve uysal bakışları şöyle diyordu: "ne güzel şey huzurlu olmak!" güzel tabii, nihayetinde yaşamın bezdiren anlamından, var olmanın daimi ve amansız farkındalığından kurtulmak güzel şey! aslında ikisi de birbirinden beter.

dayanışma

maurice duverger

durkheim, benzerliğe dayanan bir dayanışma üzerine kurulmuş gruplarla, işbölümüne dayanan bir dayanışma üzerine kurulmuş olanları birbirinden ayırır. birinci tip dayanışmaya mekanik dayanışma adını verir. öyleyse bazı gruplar, fizik benzerlik, dil benzerliği, yaş benzerliği, cins benzerliği vs. üzerine kurulmuştur. durkheim'a göre mekanik dayanışma ilkeldir, yüzeyseldir, içtepiseldir. buna karşılık iş bölümü, bir başka grupta, uğraşları birbirini tamamlayan üyelerin karşılıklı bağımlılığına dayanan ussal bir dayanışmayla sonuçlanır. durkheim birinci dayanışma biçiminden daha üstün saydığı bu dayanışma biçimine "organik dayanışma" der.

thatcherizm

yuval noah harari

bir rivayete göre (her iyi hikâye gibi muhtemelen uydurma) mihail gorbaçov can çekişen sovyet ekonomisini diriltebilmek için yardımcılarından birini thatcherizmin inceliklerini araştırması ve kapitalizmin nasıl işlediğini incelemesi için londra'ya gönderir. ev sahibi kapitalistler, sovyetler'den gelen misafirlerini bir şehir turuna çıkararak londra borsası ve londra ekonomi okulu'nda banka yöneticileriyle, girişimcilerle ve profesörlerle görüştürürler. birkaç saat sonra bunalan sovyet uzman: "bir dakika lütfen. bu karmaşık ekonomi teorilerini bir kenara bırakalım. bütün gün londra'da oradan oraya dolaştık ama bir şeyi hâlâ anlayamıyorum. moskova'da ekmek tedarik sisteminde çalışan birbirinden akıllı bir sürü insan var. her şeye rağmen her fırının, her bakkalın önünde uzun kuyruklar oluyor. londra'da milyonlarca insan yaşıyor, o kadar dükkan ve süpermarketin önünden geçtik, bir tane bile ekmek kuyruğu görmedim. lütfen beni londra'nın ekmek tedarikinin sorumlusuyla görüştürün. bu başarının sırrını öğrenmeliyim." ev sahipleri düşünür taşınır ve cevaplar: "hiç kimse londra'nın ekmek tedarikinden sorumlu değil."

erkeğin şartlandırılması

esther vilar

erkek, erken yaştan itibaren kadının kölesi olarak görevlerini yerine getirecek şekilde eğitilir.

kadın, erkeğin belli bir amaç için doğrudan eğitilmesine büyük önem verir. erkek, çalışmak ve emeğinin meyvelerini kadının emrine sunmak zorundadır. çocuğun gelişme dönemi boyunca kadının kafasında hep bu amaç vardır ve o erkek çocukta, tamamen kendi değerler ölçeğine dayalı bir dizi şartlı refleks yaratır. bunu, çocuğu yaşamın ilk yılından itibaren manipüle ederek -kendi amaçları için yönlendirerek, kullanarak- yapar. sonuçta eğitimi tamamlanan erkek, kendi değerini, kadının onun yararlılığına ilişkin duygusuyla yargılayacaktır. sadece kadının övgüsünü kazandığı ve onun için yararlı bir şey ürettiği zaman mutlu olabilecektir.

kız çocuğu büyüdükçe başkalarını kullanma sanatı konusunda daha çok şartlanır. buna karşılık erkek çocuk, sömürü nesnesi olma yönünde giderek daha çok yönlendirilir.

bir erkeğin şartlandırılmasındaki en etkili etkenlerden birisi övgüdür. bunun sonuçları daha iyidir ve örneğin seksin sonuçlarından çok daha kalıcıdır; çünkü bir erkeğin yaşamı boyunca devam edebilir. bu kadarla da kalmaz: kadın, övgünün dozunu iyi ayarlayabilirse erkeği azarlamaya kesinlikle ihtiyaç duymayacaktır. belli bir övgü dozuna şartlanan erkek, bunu alamadığı zaman rahatsızlık duyacaktır.

eleştirel bir erkek, kadınlarda özsaygı bulunmadığını pekala söyleyebilir. aksi olsaydı, inanılmaz ölçüdeki cehaletlerini böylesine mutlu bir tavırla kabullenmezlerdi.

kadının, herhangi bir çaba ortaya koymaktan kurtulması için, derin bir ah çekip "bir kadın olarak" bunu yapacak kapasitesi olmadığını belirtmesi yeterlidir. bir erkeğe, tercihen başkalarının yanında, arabayı kendisinden daha iyi kullandığını sadece ima etmesi bile, kendine yaşam boyu bir şoför bulmasına yeterli olacaktır. otoyollara bakın: hepsi de karılarını taşıyan erkek şoförlerle doludur.

kadınlarla başarılı olmayı arzulayan her erkeğin -hangi erkek arzulamaz ki?- çeşitli nitelikler kazanması gerekir. zekanın, hırsın, üretkenliğin ve dayanma gücünün yanı sıra, kadınların yanında nasıl davranacağını da tam olarak bilmesi gerekir. kadınlar, bu amaçla nezaket dedikleri belli normlar geliştirmiştir. temel kural, özsaygısı olan bir erkeğin, kadına her zaman için bir kraliçeymiş gibi davranması gereğidir.

kadınlar gerçekten duygusuz yaratıklardır. bunun da temel nedeni derinden duygular beslemenin kendileri için dezavantajlı olmasıdır. duygular, kendileri için yararlı olmayan bir erkeği, yani kullanamayacakları bir erkeği seçmelerine neden olabilir.

ancak eğer kendin bir şeyler hissetmezsen bir başkasının duygularından yararlanabilirsin. bu nedenle kadın, kendi avantajı için erkeğin duygularını kamçılar. bu arada da erkeği, onun duygularının da sanki erkeğinki kadar derin, hatta onunkinden daha derin olduğuna inandırmaya çalışır.

sadece gerçek bir felaketle karşılaştığı -örneğin karısı öldüğü zaman- ağlayan bir erkeğin, örneğin tatil planı iptal edildi diye gözyaşlarına boğulan karısını görünce, kadının duygularının da kendisininkine eşdeğerde güçlü olduğunu; ama daha önemsiz bir nedene dayandığını varsayması gerekir. erkek, gözleri yaşla dolu karısının aklından o anda aslında ne kadar soğuk, net düşüncelerin geçtiğini bilse, çok büyük bir avantaj sağlardı.

özlem

meša selimović

yükseldiği ölçüde yalnızlığa gömülür insan. 

tatlı söz; kökü yerin derinliklerine, dalları da göğe doğru uzanan güzel bir ağaç gibidir. 

dünyada nedenini aramak, açıklamak gereği olmayan biricik şey sevgidir.

çevremizdeki mutsuzluğun nedeni, herkesin layık olduğu düzeye erişememiş olduğunu düşünmesi ve karşısındakini rakip kabul etmesidir. insanlar hayatta başarı sağlayamayanları küçümser, kendilerinden üstün olanları da çekemezler. huzuru arıyorsan küçük görülmeye, savaşı kabul ediyorsan nefret etmeye alışmalısın.

lanetlenmiştir insan, geçmediği yolların özlemini çeker her zaman. 

her şeyin başlangıcı ve sonu olan zaman üzerine yemin ederim ki, herkes her zaman zarar içindedir.

oda

~mad men

bir erkek bir odaya girdiğinde, tüm hayatını da beraberinde getirmiş olur. herhangi bir yerde olması için milyonlarca nedeni vardır. sormanız yeterli. dinleyecek olsanız, o noktaya nasıl geldiğini, nasıl yolunu şaşırdığını ve sonra birdenbire nasıl kendine geldiğini anlatacaktır. dinleyecek olsanız, kendini bir melek gibi gördüğü günleri ya da mükemmel biri olmayı hayal ettiğini anlatacaktır. ve sonra dünyanın mükemmel olmadığını hatırlayarak bilgece gülümseyecektir. kusurluyuz; çünkü hep daha fazlasını istiyoruz. darmadağın oluyoruz; çünkü önce önümüze çıkan her şeyi istiyoruz; sonrasındaysa, eskiden sahip olduklarımızı arıyoruz.

mazot

ismet özel

ağlamadan

dillerim dolaşmadan

yumruğum çözülmeden gecenin karşısında

şafaktan utanmayıp utandırmadan aşkı

üzerime yüreğimden başka muska takmadan

konuşmak istiyorum

şehre neden

esmer ve dölek yüzümle döndüm dağlardan

kar vakti tarlaları kımıldatan soluğum

niyedir sarmalasın vites dişlilerini

defneler, nakışlar yok

alnımda neden

ağlamadan

etimin iğneli beşiklerde bıraktığı izlere aldırmadan

o mavi korularda ve dibektaşlarında

bırakıp sözlerimin kalıntılarını

açıkça konuşmak istiyorum

besbelli ki leşler koruyor şehrin bedenlerini

göğsünün kafesinde yalnızca pasak

biliyorsun

korkutulmuş bir kızın

yüreğinden fışkıran beyaz güvercinleri

sabahın köründe kalkan trenlerdeki nefret

her gün aynı kalafat yerine çekilmenin nefreti

bunları

bütün bunları biliyorsun

dağlardan dönüyorsun o sağır yamaçlardan

çevik bacaklarını getiriyorsun, ne çiçek ne de ninni

boz şayaktan poturun dağlarda ne güzeldi

şehre varınca artık meşinler giymelisin

daha esmer

daha kan kusturucu

sen o baygın sevgilerin adamı değilsin

sana yaşamak düşer çarkların gövdesinde

bin demir kapıyla hesaplaşmaktan omzun çürümelidir

bin çeşit güneşle ovulmalıdır gaddar ellerin

yürü yangınların üstüne, kendi alevini de getir

çarpıntısız dakikası olur mu devrimcinin

ki

ölüm

her yerde uyanıktır

alestadır korkunun yardakçıları

tez kızaran güllerden kendini sakın

sevgiler ürkütsün seni, aşk ayrı-

aşktır diye geri geldin o çekiç seslerine

bıraktın vazgeçilmez ırmakları

gönlüne kar yağdırıyorsa çocuk sesleri yetsin

dikkat et hiçbir şey ıslatmasın namluları